حقوق مالکیت صنعتی و مصادیق آن

حقوق مالکیت صنعتی به عنوان بخش عمده ای از حقوق مالکیت فکری، حق استفاده انحصاری علائم تجاری، اختراعات، طرح های صنعتی، مدل اشیاء مفید مصرفی، نام تجارتی، مبداء و نشان جغرافیایی کالا و … را در بر گرفته و هدف آن، حمایت از ابتکار و فکر افراد در برابر اشخاص ثالث و ایجاد حق انحصار بهره برداری برای صاحب آن به مدت معین در محدوده کشور یا کشورهای محل ثبت است و با جلوگیری از رقابت مکارانه در عرصه تجارت و صنعت، موجبات تسهيل انتقال تكنولوژی و سرمایه گذاری مستقیم خارجی را فراهم می سازد.

۱. تعریف حقوق مالکیت صنعتی

مالکیت صنعتی آن بخش از مالکیت معنوی و فکری را شامل می شود که به خلاقیت های ذهن بشر درباره اختراعات، طرح ها و مدل های صنعتی، علائم تجاری، علائم خدمات، نشانه های مبدا یا نام گذاری اصلی جنس، حمایت در برابر رقابت نامشروع، اسرار تجارتی (اطلاعات افشاء نشده یا دانش فنی) و طرح های ساخت مدارهای یک پارچه مربوط می شود.

مستفاد از مواد ۹ تا ۳۱ موافقتنامه راجع به جنبه های مرتبط با تجارت حقوق مالکیت معنوی (TRIPS) نیز میتوان همین معنا را استنباط نمود. بنابر تعریف مذکور مشخص می شود که موضوعات مذکور در بحث مالکیت‌های صنعتی شامل، جنبه‌های متفاوت ابتکاری و خلاقیت‌های فکری است.

۲- طرح صنعتی

در ماده ۲۰ قانون ثبت اختراعات، طرح های صنعتی و علائم تجاری مصوب 3/11/1386 مقرر گردیده:

از نظر این قانون هر گونه ترکیب خطوط یا رنگها و هر گونه شکل خطوط یا رنگ ها و هر گونه شکل سه بعدی با خطوط، رنگها یا بدون آن، به گونه ای که ترکیب یا شکل یک فرآورده صنعتی یا محصولی از صنایع دستی را تغییر دهد، طرح صنعتی است.» و در ماده بعد مقرر داشته یک طرح صنعتی زمانی قابلیت ثبت رسیدن و برخورداری از حمایت قانونی را دارد که جدید و یا اصیل بوده و سبب تغییر ظاهری در محصول را فراهم سازد. ماده ۵ کنوانسیون پاریس نیز به حمایت از اشکال و ترسیمات و نمونه های صنعتی در تمام کشورهای عضو کنوانسیون اشاره نموده است این موضوع در موافقت نامه TRIPS نیز مورد حمایت قرار گرفته، و مدت حمایت از طرحهای صنعتی ده سال قید شده است.

در حالیکه در حقوق ایران مدت اعتبار طرح صنعتی، پنج سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه ثبت شناخته شده است و برای دوره پنج ساله دیگر نیز قابلیت تمدید شناخته شده است. در مدت اعتبار قانونی طرح صنعتی، بهربرداری از طرح مربوطه که شامل ساخت، فروش و حتی وارد کردن اقلام حاوی آن طرح، بایستی صرفاً با موافقت مالک طرح صنعتی انجام پذیرد. در غیر اینصورت مالک مذکور، حق تعقیب قانونی و اقامه دعوی علیه متجاوز به حقوق خود را دارا می باشد.

۳. علامت تجاری

به موجب ماده ۱۵ موافقتنامه تریپس، هر گونه علامت یا ترکیبی از علائم که بتواند کالاها یا خدمات یک فعالیت را از کالاها یا خدمات فعالیت های دیگر متمایز گرداند علامت تجاری به شمار می رود. همانند موافقتنامه تریپس، در تعدادی از اسناد مربوط به سازمان جهانی مالکیت معنوی، علامت خدماتی در چارچوب علامت تجاری تعریف شده است. از نظر این اسناد علامت تجاری نشانی است که قادر است کالاهای تولید شده یا خدمات ارائه شده توسط یک بنگاه را از کالاها یا خدمات سایر بنگاه ها متمایز کند.

در بند (الف) ماده ۳۰ قانون ثبت اختراعات، طرح های صنعتی و علائم تجاری ایران، از علامت تعریف شده است.

علامت تجاری در معنای وسیع شامل علامت خدماتی نیز می شود. به عبارت دیگر، از نظر قائلین به اینگونه تعاریف، کلمه تجارتی به تنهائی وافی به مقصود و جامع این جهات است و چون استعمال علامت در مقام ارائه و عرضه به مشتری است و عرفاً علامت در داد و ستد کالا یا خدمت مورد توجه قرار می گیرد صفت تجارتی یا تجاری برای علامت جامع تر و رساتر است بخصوص که علائم خدمت را هم شامل می شود.

در قوانین ملی بعضی از کشورها، تعریف علامت تجاری یا ذکر مصادیق آن به نحوی است که قابلیت شمول به همه مصادیق و علائم تجاری موجود از قبیل علائم سه بعدی، علائم صوتی، علائم چشائی و بویایی را دارد. در برخی قوانین ملی در تعریف علائم تجاری قیودی از قبیل «محسوس»، «قابل رؤیت»، «قابلیت ارائه گرافیکی» آمده است که مصادیق آن را محدود و از توسعه دامنه و دایره شمول آن جلوگیری کرده است.

قانونگذار ایران در ماده ۳۰ قانون ثبت اختراعات، طرحهای صنعتی و علائم تجاری با درج قید «قابل رؤیت» مانع شمول تعریف علامت تجاری به مصادیق و علائمی شده است که قابل رؤیت نیستند بنابراین از نظر قانونگذار ایران علائمی از قبیل علائم چشایی، صوتی، بویایی یا بطور کلی علائم نامرئی قابل حمایت نیستند.